Veb əlçatanlıq uzun müddət “olsa yaxşı olar” siyahısında qaldı. 2026-cı ildə artıq belə deyil. Avropa Əlçatanlıq Aktı (European Accessibility Act, EAA) 28 iyun 2025-ci ildən tətbiq olunur və Avropa İttifaqındakı istehlakçılara onlayn məhsul və ya xidmət təqdim edən şirkətlərdən veb saytlarının və tətbiqlərinin əlçatan olmasını tələb edir. Üstəlik əlçatan sayt təkcə hüquqi tələb deyil; həm də daha sürətli, daha anlaşıqlı və axtarış sistemlərində daha yaxşı nəticə göstərən sayt deməkdir.
Bu bələdçidə WCAG 2.2-nin nə gətirdiyini, EAA-nın kimləri əhatə etdiyini və saytınızı addım-addım necə əlçatan edə biləcəyinizi izah edirik.
Veb əlçatanlıq nədir?
Veb əlçatanlıq görmə, eşitmə, hərəkət və ya koqnitiv məhdudiyyəti olan insanların veb saytdan digər hər kəs qədər rahat istifadə edə bilməsidir. Ekran oxuyucusu ilə gəzən istifadəçinin şəkilləri alternativ mətnlərdən anlaması, siçandan istifadə edə bilməyən birinin saytı yalnız klaviatura ilə gəzə bilməsi, zəif görən istifadəçinin mətni kifayət qədər kontrastla oxuya bilməsi bu anlayışa daxildir.
Əlçatanlıq təkcə əlilliyi olan insanlar üçün deyil. Günəş altında telefonuna baxan, qolu gipsdə olan, zəif internetlə qoşulan və ya yaşlı istifadəçilər də əlçatan dizayndan birbaşa fayda görür.
WCAG 2.2 nələri dəyişdi?
Əlçatanlığın beynəlxalq meyarı W3C tərəfindən dərc olunan WCAG-dir (Web Content Accessibility Guidelines). 2023-cü ilin oktyabrında dərc olunan WCAG 2.2, 2.1 versiyasının üzərinə xüsusilə mobil istifadə və koqnitiv əlçatanlıq üçün yeni uğur meyarları əlavə etdi. AA səviyyəsində əsas yeniliklər:
- Fokus gizlənməməlidir (2.4.11): Klaviatura ilə gəzərkən fokuslanan element yapışqan menyu, kuki banneri kimi qatların altında tamamilə itməməlidir.
- Sürükləmə hərəkətləri (2.5.7): Sürükləməklə edilən hər əməliyyat üçün sadə kliklə edilə bilən alternativ olmalıdır.
- Minimum hədəf ölçüsü (2.5.8): Kliklənən sahələr ən azı 24×24 CSS piksel olmalı və ya aralarında kifayət qədər boşluq olmalıdır.
- Ardıcıl kömək (3.2.6): Əlaqə, dəstək və ya çat kimi kömək keçidləri səhifələr arasında eyni yerdə durmalıdır.
- Təkrar daxiletmə (3.3.7): İstifadəçidən eyni prosesdə əvvəl verdiyi məlumatı yenidən yazması tələb olunmamalıdır.
- Əlçatan autentifikasiya (3.3.8): Giriş tapmaca həll etmək və ya şifrəni yaddaşdan yazmaq kimi koqnitiv testlərdən asılı olmamalı; şifrə menecerləri və kopyala-yapışdır işləməlidir.
Avropa Əlçatanlıq Aktı (EAA) kimləri əhatə edir?
EAA (Aİ-nin 2019/882 saylı Direktivi) 28 iyun 2025-ci ildən Aİ bazarında təqdim olunan bəzi məhsul və xidmətlər üçün əlçatanlığı məcburi etdi. Əhatə olunan xidmətlərin başında e-ticarət, bank xidmətləri, e-kitablar, nəqliyyat biletləri və elektron rabitə gəlir.
- Şirkətin harada qeydiyyatda olması həlledici deyil: Aİ-dəki istehlakçılara onlayn satış edən Aİ-dən kənar bir e-ticarət saytı da əhatəyə düşə bilər.
- Texniki istinad EN 301 549-dur: Avropa standartı veb məzmun üçün hazırda WCAG 2.1 AA səviyyəsinə istinad edir; standartın növbəti versiyasının WCAG 2.2-yə keçəcəyi gözlənilir. Ona görə də yeni layihələrdə birbaşa WCAG 2.2 AA hədəfləmək ən məntiqli yoldur.
- Əlçatanlıq məlumatı: Xidmət təminatçıları xidmətin əlçatanlıq tələblərini necə qarşıladığını izah etməlidir.
- Mikro müəssisə istisnası: 10-dan az işçisi olan və illik dövriyyəsi və ya balans cəmi 2 milyon avronu keçməyən, xidmət göstərən mikro müəssisələr xidmət tələblərindən azaddır.
Nəzarət və sanksiyalar hər Aİ üzv dövlətinin milli qanunvericiliyi ilə müəyyən olunur. Hansı ölkələrə satış etdiyinizdən asılı olaraq müvafiq milli qaydaları hüquq məsləhətçisi ilə birlikdə qiymətləndirməyinizi tövsiyə edirik.
Əlçatanlıq SEO-ya və satışa necə kömək edir?
Əlçatanlıq və SEO eyni əsaslar üzərində qurulub. Axtarış sistemlərinin botları da səhifəni ekran oxuyucusu kimi “oxuyur”:
- Düzgün ardıcıllıqla qurulmuş başlıqlar (H1, H2, H3) həm ekran oxuyucularına, həm də Google-a səhifənin strukturunu izah edir.
- Şəkillərin alternativ mətnləri şəkil axtarışında görünürlük qazandırır.
- Mənalı keçid mətnləri (“bura klikləyin” əvəzinə “veb dizayn xidmətlərimiz”) daxili keçidləri gücləndirir.
- Kifayət qədər kontrast, oxunaqlı şrift və böyük toxunma sahələri mobil təcrübəni yaxşılaşdırır, saytdan tez çıxma nisbətini azaldır.
Əlçatan forma daha çox insanın formanı tamamlaması, əlçatan ödəniş addımı isə daha az yarımçıq qalan səbət deməkdir. Qısacası, əlçatanlıq konversiya nisbətinə birbaşa təsir edən istifadəçi təcrübəsi investisiyasıdır.
Saytınızı əlçatan etmək üçün 8 addım
- Mövcud vəziyyəti ölçün: Bütün şablonları Lighthouse və axe kimi avtomatik alətlərlə yoxlayın. Unutmayın ki, avtomatik testlər problemlərin yalnız bir hissəsini aşkar edir.
- Klaviatura ilə gəzin: Siçanı kənara qoyun və saytınızdan yalnız Tab, Enter və ox düymələri ilə istifadə etməyə çalışın. Fokus görünürmü, menyular açılırmı, pəncərələr bağlana bilirmi?
- Ekran oxuyucusu ilə test edin: Ən vacib səhifələrinizi VoiceOver (macOS/iOS) və ya NVDA (Windows) ilə dinləyin.
- Rəng kontrastını düzəldin: Adi mətn üçün ən azı 4.5:1, böyük mətn üçün ən azı 3:1 kontrast nisbətini hədəfləyin.
- Formaları etiketləyin: Hər sahənin görünən etiketi, aydın xəta mesajları və nəyin düzəldilməli olduğunu göstərən izahı olmalıdır.
- Şəkil və videolara alternativ əlavə edin: Məna daşıyan şəkillərə izahlı alternativ mətn, videolara isə subtitr əlavə edin.
- Hərəkəti nəzarətdə saxlayın: Avtomatik sürüşən slaydlar dayandırıla bilməli, əməliyyat sistemində “hərəkəti azalt” seçən istifadəçilər üçün animasiyalar sadələşməlidir.
- Əlçatanlığı iş prosesinə daxil edin: Yeni məzmun və səhifələr əlavə olunduqca yoxlamaları təkrarlayın; redaktorların alternativ mətn və başlıq strukturu barədə məlumatlı olduğuna əmin olun.
Əlçatanlıq əlavələri (overlay) kifayətdirmi?
Sayta bir sətir kodla əlavə olunan və “saytınızı dərhal uyğun edir” vədi ilə satılan əlçatanlıq alət panelləri mənbə kodundakı problemləri həll etmir. Etiketi olmayan forma sahəsi və ya klaviatura ilə açılmayan menyu üstünə əlavə olunan alət paneli ilə düzəlmir. Davamlı həll əlçatanlığı dizayn və proqramlaşdırma mərhələsində nəzərə almaqdır.
Bu, istifadəçiyə əlavə rahatlıq verən alətlərin dəyərsiz olduğu demək deyil. Düzgün qurulmuş saytda yazı ölçüsü, kontrast və ya oxuma bələdçisi kimi seçimlər təcrübəni zənginləşdirir; təki əsas əlçatanlığı əvəz etməsin.
Real nümunə: Özürlüler Vakfı
Rectura olaraq Özürlüler Vakfı-nın veb saytını əlçatanlığı mərkəzə qoyaraq yenidən dizayn etdik və hazırladıq. Sayt WCAG 2.2 AA meyarlarına uyğun qurulub: bütün şablonlar avtomatik əlçatanlıq testlərindən xətasız keçir və Lighthouse əlçatanlıq balı 100-dür. Bundan əlavə, səsli oxuma, kontrast və rəng korluğu filtrləri, eləcə də müxtəlif ehtiyaclar üçün hazır profillər təqdim edən xüsusi əlçatanlıq menyusu hazırladıq.
Tez-tez verilən suallar
EAA Aİ-dən kənardakı şirkətləri də əhatə edirmi?
Əhatə olunan bir xidməti, məsələn, e-ticarəti Aİ-dəki istehlakçılara təqdim edirsinizsə, şirkətinizin Aİ-dən kənarda olması sizi əhatədən çıxarmır. Yalnız Aİ-dən kənardakı müştərilərə satış edirsinizsə, EAA birbaşa tətbiq olunmur; buna baxmayaraq əlçatanlıq istifadəçi təcrübəsi və SEO baxımından güclü investisiyadır.
Lighthouse-da 100 bal almaq saytın əlçatan olması deməkdirmi?
Xeyr. 100 bal avtomatik yoxlanıla bilən qaydaların keçdiyini göstərir. Klaviatura ilə istifadə, ekran oxuyucusu təcrübəsi və məzmunun anlaşıqlılığı əl ilə test tələb edir.
Mövcud saytı düzəltmək, yoxsa yenidən qurmaq?
Problemlərin çoxu şablon səviyyəsindədirsə, mövcud saytı təkmilləşdirmək çox vaxt kifayətdir. Platforma köhnədirsə və dizayn onsuz da yenilənəcəksə, əlçatanlığı əvvəldən planlayan yenidən dizayn daha qənaətli ola bilər.
Saytınızın əlçatanlıq vəziyyətini birlikdə qiymətləndirmək istəyirsinizsə, bizdən təklif ala bilərsiniz.